Introduction :
हायड्रोपोनिक्स
हायड्रोपोनिक्स म्हणजे मातीचा वापर न करता वनस्पतींची लागवड करण्याची आधुनिक आणि कार्यक्षम पद्धत.त्याऐवजी, पोषक तत्वांनी समृद्ध पाण्याचे द्रावण वापरून वनस्पतींची लागवड केली जात असे ज्यामुळे सर्व आवश्यक खनिजे थेट मुळांना मिळतात. या तंत्रामुळे केवळ जागा वाचली नाही तर पारंपारिक शेतीच्या तुलनेत लक्षणीयरीत्या कमी पाणी देखील वापरले गेले, ज्यामुळे ते नियंत्रित वातावरण आणि शहरी शेतीसाठी आदर्श बनले.
हायड्रोपोनिक सिस्टीमचे अनेक प्रकार होते,प्रत्येकाची रचना वेगवेगळ्या प्रकारे
वनस्पतींच्या वाढीला अनुकूल करण्यासाठी केली गेली होती.
त्यामध्ये आपण दोन प्रकारच्या सिस्टिम बसवल्या आहेत .
- न्यूट्रिएंट फिल्म टेक्निक (NFT)
डीप वॉटर कल्चर (DWC)
- न्यूट्रिएंट फिल्म तंत्र (NFT)
न्यूट्रिएंट फिल्म तंत्रात उतार असलेल्या वाहिन्यांमधून वाहणाऱ्या पोषक तत्वांनी समृद्ध पाण्याचा सतत, उथळ प्रवाह समाविष्ट होता. वनस्पतींची उघडी मुळे या वाहिन्यांमध्ये लटकलेली होती, ज्यामुळे त्यांना पोषक तत्वे कार्यक्षमतेने शोषता येत होती. या सतत प्रवाहामुळे पाण्याचा एक पातळ “पटल” तयार झाला ज्यामुळे मुळांना एकाच वेळी ऑक्सिजन आणि पोषक तत्वे मिळतात. ही प्रणाली पुनर्प्रवाहित होत होती, ज्यामुळे ती पाण्याच्या कार्यक्षमतेसाठी आणि हिरव्या भाज्या आणि औषधी वनस्पतींसाठी आदर्श बनली.
- डीप वॉटर कल्चर (DWC)
- फ्लोटिंग राफ्ट सिस्टीम म्हणूनही ओळखले जाणारे, डीप वॉटर कल्चर पद्धत सुमारे २० सेमी खोलीच्या लांब, पाण्याने भरलेल्या कालव्यांचा वापर करत असे. या राफ्ट्समधील छिद्रांमध्ये बसवलेल्या जाळीच्या कुंड्यांमध्ये झाडे ठेवली जात होती. मुळे थेट ऑक्सिजनयुक्त पोषक द्रावणात बुडवली जात होती, ज्यामुळे जलद आणि निरोगी वाढ होते. ही पद्धत विशेषतः लेट्यूस आणि इतर वेगाने वाढणाऱ्या भाज्या वाढवण्यासाठी प्रभावी होती.
आपण आता हायड्रोपोनिक शेती साठी पालक हे पिक घेणार आहोत .साठी मी एका ट्रे मध्ये कोकोपीट घेऊनत्यात पालक च्या बिया लावल्या आहेत.
पालक लावण्यासाठी DWC व NFT Tank clean केले .
11/10/2025
NFT Tank and DWS Tank planatation :
NFT Tank
DWS Tank Plantation:
NFT Tank A and B dosing :
Calcium Nitrate : 147.20 g
Mgso4 : 105.20 g
13: 00 :45 : 10.140 g
oo : 52 : 34 : 1.920 g
00 : 00 : 50 : 6.060 g
Micronutrient Mix : 40 g
NFT Tank : A
EC : 2080
PH : 5.40
NFT Tank B :
EC : 1980
PH : 5.56
DWC Tank : A
EC : 19000
PH : 6.34
DWC Tank B :
EC : 1980
PH : 5.40
8/11/2025
NFT A and B Tank Dosing :
Calcium Nitrate : 147.20 g
Mgso4 : 105.20 g
13: 00 :45 : 10.140 g
oo : 52 : 34 : 1.920 g
00 : 00 : 50 : 6.060 g
Micronutrient Mix : 40 g
15/11/2025
NFT Tank A :
EC – 1280
PH – 7.7
NFT Tank B :
EC – 1366
PH – 7.0
16 /11/2025
Harvesting :
NFT tank A – 3.400 kg
NFT Tank B – 3.100 kg
21/11/2025
NFT Tank A and B Dosing .
DWC Tank A and B Dosing .
22/11/2025
DWC Tank B Harvesting : 800 g
29/11/2025
spinach harvesting – 6 kg
lettuce harvesting – 3 kg
30/11/2025
NFT Tank A :
EC : 1670
NFT Tank B :
EC : 1500
DWC Tank A :
EC : 1800
DWC Tank B :
EC :1980
11/12/2025
NFT A and B Tank Dosing :
Calcium Nitrate : 147.20 g
Mgso4 : 105.20 g
13: 00 :45 : 10.140 g
oo : 52 : 34 : 1.920 g
00 : 00 : 50 : 6.060 g
Tank A :
EC- 1980
Tank B :
EC – 1800
25/12/2025
NFT System Harvesting :
Tank A : 800 Grm
Tank B : 1200 Grm
NFT System Dosing :
Calcium Nitrate -147.20 g
Mgso4 -105.20 g
13: 00 :45 -10.140 g
oo : 52 : 34 – 1.920 g
00 : 00 : 50 – 6.060 g
29/12/2025
DWC System :
Tank A and B Lettuce Harvesting :
Tank A – 1.580 g
Tank B -1.200 g
Ec :
Tank A – 980
Tank B – 890
NFT System :
EC :
Tank A : 791
Tank B : 823
6/1/2025
NFT System :
EC –
Tank A – 813
Tank B – 720
13/1/2025
NFT System Tank A and B Dosing –
Calcium Nitrate – 147 g
MgSO4 – 105 g
EC –
Tank A – 1560
Tank B – 1438
15/1/2026
DWC System Harvesting :
Tank A – 760 g
TAnk B – 600 g
23/1/2025
DWC System
Tank A and B Spinash Plannatation
27/1/2025
Ec
Tank A – 523
Tank B -508
4/2/2025
DWC Tank A and B Dosing :
Calcium Nitrate
147.20 g × 7.5 = 1104.00 g (≈ 1.104 kg)
MgSO₄
105.20 g × 7.5 = 789.00 g
13:00:45
10.140 g × 7.5 = 76.05 g
00:52:34
1.920 g × 7.5 = 14.40 g
00:00:50
6.060 g × 7.5 = 45.45 g
Calcium Nitrate → 1104 g
MgSO₄ → 789 g
13:00:45 → 76.05 g
00:52:34 → 14.40 g
00:00:50 → 45.45 g
11/02/2026
NFT Tank EC :
Tank A : 529
Tank B : 546
16/2/2026
NFT System Dosing :
Calcium Nitrate -147.20 g
Mgso4 -105.20 g
13: 00 :45 -10.140 g
oo : 52 : 34 – 1.920 g
00 : 00 : 50 – 6.060 g
Micro Nutrient Mix
After Dosing EC :
Tank A : 1539
Tank B : 1680
18/2/2026
PH :
Tank A : 7
Tank B : 6.9
7/03/2026
Polyhouse मधील Hydroponics system मध्ये पालक (Spinach) आणि लेट्यूस (Lettuce) यांची लागवड करण्यात आली. या पद्धतीमध्ये पिकांना आवश्यक अन्नद्रव्ये पाण्यातून दिली जातात. सध्या nutrient solution चा EC 1900 ते 2000 दरम्यान ठेवण्यात आला आहे. पालक पिकावर काही प्रमाणात कीड आढळून आली होती. त्या वेळी नियंत्रणासाठी नीम ऑइल (Neem Oil) चा सलग 3 दिवस स्प्रे करण्यात आला. स्प्रे केल्यानंतर किडीचे प्रमाण कमी झाले आणि पिकाची वाढ पुन्हा व्यवस्थित सुरू झाली.
Tank Dosing NFT Tank A आणि B dosing
Calcium Nitrate – 147.20 g
MgSO₄ – 105.20 g
13:00:45 – 10.140 g
00:52:34 – 1.920 g
00:00:50 – 6.060 g
Micronutrient Mix – 40 g
तसेच NFT System Tank A आणि B मधील पालक harvesting करण्यात आले.
9/03/2026
NFT system
Harvesting – 3 kg
11/03/2026
NFT System Ec
Tank A – 1632
Tank B – 1439
27/03/2026
The hydroponic lettuce and spinach batch has been successfully completed. Now, for the next cycle, I am preparing spinach seedlings for plantation in the NFT system.
